Култуура – норуот үйэлээх үгэһэ

11:04
14 июня 2018

Бэс ыйын 10 күнүгэр Уус-Алдан улууЬун Өлтөх нэһилиэгэр Уус Алдан уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарын култуура эйгэтин үлэһиттэрин ыЬыа5а буолан ааста. Быйылгы кэрэ-бэлиэ тэрээЬин Дмитрий Михайлович Говоров-Олонхоһут Миитэрэй төрөөбүтэ 170 сылыгар, Россия уонна  Саха АССР норуодунай артыыһа, Ленин орденын кавалера Афанасий Прокопьевич Петров аатынан Бэйдиҥэтээҕи «Түһүлгэ» сынньалаҥ киинэ төрүттэммитэ 50 сылыгар ананан ыытылынна.

   Ыһыах Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас улуустарын култууратын үлэһиттэрэ, бэтэрээннэрэ, уус-уран самодеятельность кыттыылаахтара, Өлтөх нэһилиэгин общественноһа, түмсүүлэрэ,  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин депутаттара  түһүлгэҕэ парадтаан киириилэриттэн саҕаланна.

    Уус Алдан улууһун колоннатын Уус Алдан улууһун култуураҕа управлениетын начальнига Иннокентий Иннокентьевич Аммосов салайан киллэрдэ. Россия уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия үтүөлээх коллектива – “Кэнчээри” оҕо ансаамбылын салайааччыта Василий Парников, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата Иннокентий Сыроватскай, саха народнай поэта Иван Мигалкин,  РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Клара Слепцова, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһиттэрэ Мария Сивцева, Зоя Мигалкина түһүлгэҕэ кэккэлии хааман киирдилэр. Салгыы култуура эйгэтин үлэһиттэрэ, бэтэрээннэрэ сэлэлии хааман ыһыах түһүлгэтигэр киирдилэр. Уус Алдан улууһун 21 нэһилиэгэр 33 кулууп, 29 библиотека, 3 музей, 9 норуодунай коллектив, Бороҕоннооҕу оҕо искусствотын оскуолата үлэлиир. Култуура эйгэтигэр үлэ «Уус Алдан улууһугар 2017-2022 сс. култуура сайдыыта» муниципальнай бырагырааманан үбүлэнэн ыытыллар. 2017 сыл түмүгүнэн Уус Алдан улууһун култууратын управлениета өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ үлэлээх управлениенан ааттаммыта. 2018 сылга улуустааҕы кииннэммит библиотека тиһигин оҕо библиотекатын сэбиэдиссэйэ Вера Портнягина «Россия бастыҥ библиотекара” ааты сүктэ. Илин эҥэр уонна киин улуустар икки ардыларыгар ыытыллар култуура үлэһиттэрин спартакиадатыгар улуус хамаандата бэһис төгүлүн кыайыылаах тахсыбыта.

     Мэҥэ Хаҥалас улууһун делегациятын парадка Мэҥэ Хаҥалас улууһун култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын начальнига Сергей Михайловч Холмогоров салайан киллэрдэ. Мэҥэ Хаҥалас култууратын үлэһиттэрин ортолоругар Россия уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия үтүөлээх коллектива - «Кыталык» ансаамбыл салайааччыта Василий Винокуров, Россия уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Анисия Скрябина, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Варвара Шеломова уонна да атыттар бааллар. Салгыы култуура эйгэтин үлэһиттэрэ, бэтэрээннэрэ сэлэлии хааман ыһыах түһүлгэтигэр киирдилэр. Мэҥэ Хаҥалас култуурата өрөспүүбүлүкэҕэ биир саамай улахан ситимнээх эйгэнэн биллэр. Улуус 31 нэһилиэгэр 34 култуура сынньалаҥ киинэ, 31 библиотека, 9 музей, 4 музыкальнай оскуола үлэлиир. Үлэ-хамнас “Мэҥэ Хаҥаласка 2017-2021 сс. култуура сайдыыта” муниципальнай бырагыраама сүнньүнэн тэриллэр. Улууска олохтоох пааматынньыктары харыстааһыҥҥа, кинигэ фондатын хаҥатыыга, «Музыка – барыбытыгар» бырайыак олоххо киирэригэр болҕомто ууруллар.

    Салгыы Өлтөх нэһилиэгин  баһылыга Константин Анатольевич Алексеев нэһилиэк ветераннарын, Бочуоттаах олохтоохторун, общественноһын, “Тэтим”, “Эр модун”, “Ырыам уонна сибэкки”, “Добун”, “Туйма”, “Алгыс Хотун”, “Утум”, “Хомуһун”, “Долгураҥ” түмсүүлэри кытта сэлэлии хааман ыһыах түһүлгэтигэр киирдилэр.

  Бу тэрээһиҥҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, Саха Өрөспүүбүлүкэтин IV ыҥырыылаах Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Виталий Басыгысов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Владимир Тихонов, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин сис кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ Юрий Баишев, Василий Местников, Елена Голомарева, Александр Корякин, норуот депутаттара Егор Жирков, Семен Иванов, Михаил Габышев,  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Идэлээх сойуустарын кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Николай Дегтярев, Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет судаарыстыбаннай театрын дириэктэрэ Сергей Сюльскай кытыннылар.

    Сайыны көрсөр уйгулаах бырааһынньык алгыһын СӨ норуодунай артыыһа Владимир Заболоцкай толордо. Өлтөх сиригэр быйылгы ыһыах аһыллыбытын кэрэһэлээн Ытык Дуоҕаны нэһилиэк баһылыга Константин Алексеев сэргэҕэ аста, ол кэннэ кымыс үрдүн охтордо. Ыалдьыттары чороонноох кымыһынан күндүлээтилэр.

      Уйгу-быйаҥ ыһыаҕар ыраахтан-чугастан мустубут дьону Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков эҕэрдэлээтэ. «Быйыл биһиги эмиэ биир кыһыны этэҥҥэ туораан, самаан сайыммытын көрсөр, Үрдүк Айыыларбытыгар, Аар айылҕабытыгар  сүгүрүйэр бэлиэ күммүт үүннэ. Саха норуота былыр-былыргыттан бастыҥ үгэс гынан, сүүһүнэн сылларга илдьэ кэлбит илгэлээх ыһыаҕынан  эҕэрдэлиибин. Бүгүн биһиги киэн тутта ааттыбыт – аан дойдуга биир саамай бөдөҥ олоҥхонон биллибит «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө” олоҥхолоох Дмитрий Михайлович Говоровы, РСФСР уонна САССР норуодунай артыыһа Афанасий Прокопьевич Петровы. Кини аатын сүгэр Бэйдиҥэ кулууба 50 сылын туолла. Бу бэлиэ түгэҥҥэ манна, Өлтөх сиригэр, икки ыаллыы улуус култууратын эйгэтин үлэһиттэрэ муһуннулар. Үүммүт дьыл өлгөм үүнүүлээх, сүөһү-ас төрүөхтээх, оҕо-ыччат кэскиллээх буоллун», -- диэн үтүө баҕа санаатын тириэртэ.     

   Ил Түмэн спикерэ Александр Жирков култуура эйгэтигэр бэриниилээхтик үлэлии сылдьар, саха култууратын, искусствотын аан дойдуга тиийэ ааттаппыт Россия уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһиттэрэ Василий Парниковка, Василий Винокуровка «Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуураалара (XVII – XX үйэ саҕаланыыта)» альбом-каталог I томун кинигэтин туттарда. Василий Парников, Василий Винокуров салайар коллективтарын ааттарыттан эҕэрдэлэрин тириэртилэр.

   Өлтөх нэһилиэгин олохтоохторун, икки улуус култууратын эйгэтин үлэһиттэрин, бэтэрээннэрин уйгулаах ыһыаҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Владимир Тихонов,  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Идэлээх сойуустарын кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Николай Дегтярев эҕэрдэлээтилэр.

   Мэҥэ Хаҥалас улууһун баһылыга Николай Старостин бу иннинэ икки сыллааҕыта Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Алдан улуустарын үөрэҕин эйгэтин үлэһиттэрэ Өлтөх сиригэр бу курдук көрсүбүттэрин, аны култуура эйгэтин үлэһиттэрэ бииргэ үлэлииргэ сөбүлэһии түһэрсибиттэрэ дириҥ суолталааҕын, инники үлэҕэ туһалаах буолуоҕун эттэ.

    Уус Алдан улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччы Петр Попов улууска култуура эйгэтигэр 370 киһи үлэлиирин, култуура объектарын саҥардыыга болҕомто уурулларын, президент В.В.Путин ыам ыйдааҕы ыйааҕа олоххо киирэн, култуура үлэһиттэрин хамнастара үрдээбитин, бу үлэ таһыма өссө тупсарыгар-сайдарыгар саҥа кыахтары арыйарын санатта.

     Россия уонна Саха АССР норуодунай  артыыһа, сахалартан биир бастакынан театральнай үөрэхтээх, Саха театрыгар 100-тэн тахса оруолу толорбут, саха театральнай искусствотын сайдыытыгар кыһыл көмүс буукубанан суруллубут Афанасий Прокопьевич Петровы кытта бииргэ үлэлээбит, алтыспыт Россия үтүөлээх, СӨ норуодунай артыыһа Ефим Степанов бу Өлтөх сириттэн инникитин даҕаны ытык кырдьаҕас аатын ааттатар, театр историятыгар ааттарын хаалларар эдэр дьон үүнэн тахсалларыгар үтүө баҕа санаатын эттэ. Саха театрын аатыттан Афанасий Петров мэтириэтин уонна театр туһунан кинигэлэри Бэйдиҥэ кулуубугар туттарда.

   Быйыл Уус Алдантан төрүттээх Петр Охлопков – Наара Суох төрөөбүтэ 160 сыла. Россия үтүөлээх, СӨ норуодунай артыыһа Ефим Степанов, СӨ үтүөлээх артыыстара Ирина Никифорова, Айаал Аммосов Иван Гоголев “Наара суох”  пьесатыттан быһа тардан көрдөрдүлэр.

   СӨ Театральнай деятеллэрин сойуустарын бэрэссэдээтэлэ Айаал Аммосов эһиил сайын Щепкин аатынан үрдүкү театральнай училищеҕа саха студиятыгар сүүмэрдээһин ыытылларын иһитиннэрдэ уонна эдэр талааннары кытталларыгар ыҥырда.   

   Өлтөх сирин ыччата театральнай искусствоҕа талаһарын туоһутунан бу сайын Аксенья уонна Наталья Посельская ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледжы ситиһиилээхтик бүтэрбит, Опера уонна балет театрыгар үлэҕэ киирэн, сценаҕа бастакы хардыыларын оҥорор Зоя Дансарунова, Тупсууна Татаринова ыһыах ыалдьыттарыгар, биир дойдулаахтарыгар үҥкүүлэрин бэлэхтээтилэр.

    «Култуура – олохпут суолдьута» эҕэрдэ кэнсиэргэ Өлтөх нэһилиэгин айар коллективтара, Мэҥэ Хаҥаластан «Кыталык” норуодунай ансаамбыл, Уус Алдан улууһун хореографтара, олоҥхоһут Семен Черноградскай, ырыаһыттар Сардаана Осипова, Анна Лукачевская, Алита Мигалкина, Татьяна Степанова, Марсен Протопопов, Иван Румянцев уо.д.а. кытыннылар. Бырааһынньык түһүлгэтин тыыннаах доҕуһуолунан М.К.Попова аатынан Майа норуодунай оркестра (салайааччы СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василий Захаров)  киэргэттэ.

   Ыһыах култуурнай бырагырааматыгар уолаттарга уонна эр дьоҥҥо саха таҥаһыгар, тойукка, чабырҕахха, дэгэрэҥ ырыаҕа күөн-күрэстэр, «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» нэһилиэк ыччатын күрэхтэһиитэ ыытылыннылар.

   “Сарыы таҥас маанытын, саары этэрбэс күндүтүн таҥныбыт саха саарына” уолаттарга сахалыы таҥас күрэҕэр кыайыылаах ааты Игнат Дегтярев (Өлтөх), эр дьоҥҥо – Эдуард Охлопков (Арыылаах), аҕам саастаах эр дьоҥҥо – Иннокентий Сыроватскай (Мүрү) ыллылар.

  “Өбүгэ быстыбат ситимэ” фольклор көрүҥнэригэр кыайыылаах ааты тойукка Игорь Игнатьев, Төхтүр оҕо искусство оскуолатын фольклор кылааһын преподавателэ, чабырҕахха Анисия Скрябина, Балыктаахтан культура ветерана, дэгэрэҥ ырыаны толорууга  Давид Трофимов, Тиэлиги культура киинин специалиһа ыллылар.

   “Култуура куттаах дьиэ кэргэн” күөн күрэскэ чыпчаал ааты Мэҥэ Хаҥалас Д.Ф.Ходулов аатынан норуот айымньытын дьиэтин үлэһиттэрэ Галина, Валерий Эверстовтар ыллылар. Сүрүн бирииһи – телевизоры Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков туруорда. Биирдиилээн номинациялары -- “Сахалыы куттаах дьиэ кэргэн”  Мэҥэ Хаҥалас Дьаҥхаады нэһилиэгиттэн Татьяна, Алексей Говоровтар,  “Истиҥ иэйиилээх дьиэ кэргэн” Уус Алдан I Хоро нэһилиэгиттэн Екатерина, Гаврил Свинобоевтар, “Үлэҕэ бэриниилээх дьиэ кэргэн” Мэҥэ Хаҥалас Балыктааҕыттан Антонина, Иван Прибылыхтар, “Ситиһии кынаттаах дьиэ кэргэн” Уус Алдан Хоро нэһилиэгиттэн Галина, Григорий Петровтар ыллылар. Кинилэргэ бириистэри Ил Түмэн сис кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ Юрий Баишев, Василий Местников, Александр Корякин, Елена Голомарева, депутат Семен Иванов .

   Мас тардыһытын күрэҕэр муҥутуур кыайыылаах аатын ылары ситистэ 70 кг. аллараа ыйаһыҥҥа Семен Ануфриев (Мүрү), 70 кг. үөһээ ыйааһыҥҥа Николай Артамонов (Өлтөх).

  Хапсаҕай күрэҕэр муҥутуур кыайыылаах аатын ылары ситистэ 70 кг. аллараа  ыйааһыҥҥа Егор Десяткин (Мэҥэ-Хаҥалас), 70 кг. үөһээ ыйааһыҥҥа Алексей Захаров (Чурапчы).

  Сүүрүү эстафетаҕа Уус Алдан култуураҕа үлэһиттэрин хамаандата кыайыылааҕынан таҕыста.

  А.П.Петров аатынан Бэйдиҥэтээҕи “Түһүлгэ” сынньалаҥ кииҥҥэ Уус Алдан уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарын култуураҕа управлениеларын салайааччылара  И.И.Аммосов уонна С.М. Холмогоров бииргэ үлэлэһэргэ сөбүлэһии түһэрсиилэрэ буолла.

  Ыһыах түһүлгэтигэр Д.М.Говоров уонна А.П.Петров олохторун кэпсиир, уус-уран оҥоһуктар быыстапкалара  элбэх ыалдьыт болҕомтотун тартылар.  

  Өлтөх сиригэр култуура эйгэтин үлэһиттэрин ыһыаҕа үрдүк таһымнаахтык ааста, доҕордоһуу оһуохайын түһүлгэтэ түстэннэ, дьон-сэргэ санаата көтөҕүлүннэ. Икки саха түөлбэлээн олорор, элбэх ахсааннаах култуура үлэһиттээх улуустар доҕордоһуулара үйэлэргэ быстыбатын, үйэлээх ситим салҕаннын.